Wiek teorii. Sto lat nowoczesnego literaturoznawstwa polskiego. T. 1 – monografia; t. 1-2 antologia

edakcja naukowa Danuta Ulicka

autorzy rozdziałów w monografii i antologii: Adela Kobelska, Joanna Jeziorska-Haładyj, Magdalena Szczypiorska-Chrzanowska, Przemysław Pietrzak, Tomasz Bilczewski, Michał Mrugalski, Artur Hellich

Wydawnictwo IBL PAN

Warszawa 2020

Informacje ogólne

Praca zespołu pracowników Zakładu Poetyki, Teorii Literatury i Metodologii Badań Literackich ILP UW (z jednym wyjątkiem – prof. UJ, dr hab. Tomasza Bilczewskiego), finansowana z grantu NCN uzyskanego przez Danutę Ulicką w r. 2013, trwała 7 lat. Jej finalnym wymiernym efektem  jest trzytomowa publikacja “Wiek teorii. Sto lat nowoczesnego literaturoznawstwa polskiego” – pierwsza w takiej skali w Polsce, w regionie środkowo- i wschodnioeuropejskim, a jak piszą koledzy zagraniczni – także w Europie zachodniej i USA –  prezentacja historii badań literackich ukazanych na tle porównawczym, wszechstronnie skontekstualzowanych kulturowo, instytucjonalnie, politycznie i społecznie, ekonomicznie i biograficznie.
Tom 1, monograficzny, składa się z obszernego (130 s.) wstępu autorstwa KP i 8 rozdziałów autorstwa członków zespołu. We wstępie wyłożone zostały: /1/ przyjęte dla całości zasady metodologiczne (agnotologia, prozopografia, historia splątana, historia domyślna); /2/ zdefiniowane zostało polskie literaturoznawstwo nowoczesne; /3/ zredefiniowane podstawowe terminy (teoria literatury; polska teoria), /4/ wprowadzone i wyjaśnione historycznie oraz metodologicznie terminy nowe (temat kulturowy, tutejszość, sąsiedztwo, trójkąt literaturoznawczy, awangarda literaturoznawcza, tekstoid, długomyślność, mała emigracja, kręgi zażyłości); /5/ dokonano także analizy najważniejszych składników słownika nowoczesnych literaturoznawców w Polsce i w regionie (nowość, rewolucja, bój, stare i nowe) i /6/ wyodrębniono typowe dla ich pisarstwa gatunki naukowe (szkic, etiuda, rzut oka); /7/ ustalone miejsce polskiego literaturoznawstwa nowoczesnego w sąsiedztwie regionalnym Europy Środkowej i Wschodniej – jego /a/ współdzieloność z literaturoznawstwem nowoczesnym niemieckim, rosyjskim i czecho-słowackim oraz  /b/ specyfika w tym kontekście (“międzymetodologizm”), /8/ wskazano na prekursorskie dokonania badaczy polskich, powołane przez nich bezprecedensowe instytucje, których funkcjonowanie zapewniło literaturoznawstwu polskiemu centralną pozycję w latach 50.-60.; /9/ zrekonstruowano czasowy i przestrzenny obszar nowoczesnego literaturoznawstwa polskiego i ustalono rytm jego historycznego rozwoju; /10/ zbadano i opisano fenomen studenckich kół naukowych, w których rodziło się nowoczesne literaturoznawstwo w regionie Europy Środkowej i Wschodniej – fenomen “antyinstytucjonalnych instytucji” – i szczegółowo przedstawiono koła polskie; /11/ rozpatrzono charakterystyczną dla ruchów awangardowych w sztuce dialektykę globalne-lokalne, która w odniesieniu do awangardowych ruchów literaturoznawczych wymagała uzupełnienia o człon “sąsiedzkie” (regionalne) i uzasadniono to dopełnienie (m. in. w trybie analizy wprowadzanych nowych terminów, nazw powstających instytucji literaturoznawczych, odsyłających do miast, a nie do państw narodowych); /12/ opracowano mapę globalnych wędrówek teorii i teoretyków, z której jednoznacznie wynika, że teoria zrodzona w naszym regionie rozprzestrzeniła się do lat 60. po świecie, a od lat 90. ponownie wraca do miejsca narodzin w zmienionej szacie językowej i terminologicznej; /13/ przeanalizowano (m. in. na podstawie korespondencji archiwalnej i wspomnień ustnych żyjących badaczy) relacje biograficzne i przyjacielskie (“kręgi zażyłości”) pomiędzy twórcami literaturoznawstwa nowoczesnego, które w regionie odgrywały kluczową rolę w stanowieniu i rozwoju dyscypliny, i które – co historycznie istotne – rozwijały się ponad podziałami politycznymi; /14/ ustalono ideowo-polityczną orientację literaturoznawców nowoczesnych w skali regionu – lewicowo-demokratyczną, antynacjonalistyczną, racjonalistyczną – szczegółowo opracowaną na przykładach literaturoznawców polskich, ale z odniesieniami do badaczy rosyjskich, czeskich i słowackich, oraz polskich instytucji naukowych (Instytut Naukowo-Badawczy Europy Wschodniej w Wilnie; Słowiańska Metryka Porównawcza w Warszawie) i kół wolnomyślicielskich, których członkowie byli wychowawcami i nauczycielami polskich literaturoznawców nowoczesnych.
Wstęp prezentuje ponad stuletni rozwój literaturoznawstwa polskiego jako integralnej całości krystalizującej się na zasadzie dys-kumulatywnej, ponad podziałami metodologicznymi (rozpowszechniony układ według orientacji metodologicznych został podważony na podstawie silnych argumentów) i generacyjnymi. Kolejne 8 rozdziałów monografii podejmuje tzw. za socjologami tematy kulturowe – najwyrazistsze, trwałe przez stulecie, podejmowane wciąż na nowo i nierozstrzygnięte do dziś problemy (podmiotowości, referencji, narracji i oddziaływania, stylistyki i semantyki, genologii, regionalizmu, relacji między literaturą a innymi sztukami – malarstwem, fotografią, filmem, rzeźbą i architekturą oraz literaturą a literaturoznawstwem). Zostały one ujęte w przekroju historyczno-merytorycznym, z wyeksponowaniem najważniejszych dokonań i ich kontynuacji. Długie trwanie rozważań wokół tych tematów, ich powroty – niezależnie od zwrotów metodologicznych i wymiany słowników uzasadniło odstąpienie od uporządkowania według szkół i kierunków.
2. Ambicją zespołu było niepowielanie cyrkulujących w polskiej nauce rozpoznań, interpretacji i ujęć. Było to możliwe dzięki odkryciom archiwalnym w zbiorach publicznych i udostępnionych prywatnych. Za najważniejsze należy uznać odnalezienie archiwum Dawida Hopensztanda we Lwowie, protokołów z lwowskich seminariów Romana Ingardena z lat 1934-1937 prowadzonych na Uniwersytecie Jana Kazimierza, nieznanej powieści Franciszka Siedleckiego, korespondencji Romana Jakobsona i Marii Renaty Mayenowej i ogromnej ilości niepublikowanych dotąd zdjęć i innych dokumentów wydobytych ze zbiorów publicznych i prywatnych, które tworzą istotny komentarz do zaproponowanych tez.
3. Monografii towarzyszy dwutomowa antologia. Została zorganizowana w 8 części odpowiadających ośmiu rozdziałom monograficznym. W każdej zaprezentowanych zostało 5-6 rozpraw uznanych za prekursorskie lub przełomowe dla rozwoju „tematu kulturowego”. Każdą z rozpraw poprzedza informacja bibliograficzna i instruktywne opracowanie lokujące ją w macierzystym i dzisiejszym kontekście oraz w twórczej biografii autora. W antologii pomieszczone są rozprawy, które nigdy nie pojawiły się w zasięgu historii literaturoznawstwa, choć do niego bezdyskusyjnie należą (m. in. list Strzemińskiego do Przybosia; fragmenty powieści Siedleckiego) lub takie, które pozostawały w cieniu krążących i wielokrotnie powielanych. W monografii z kolei omówiono dokonania takich nieuznawanych za literaturoznawców myślicieli, jak Jan Baudouin de Courtenay, Jan Michał Rozwadowski, Aleksander Wat, Adam Ważyk.
4. Publikacja jest bogato wyposażona w materiał ilustracyjny (ok. 110 zdjęć) pozyskany podczas kwerend w książnicach i zbiorach prywatnych.
5. Można sądzić, że publikacja odkrywa dla nas – a w przyszłości dla świata – obszar polskich badań literackich nieustępujących rangą ani oryginalnością badaniom światowym, a pod wielu względami prekursorskich (“prekursorstwem nieanachronicznym”) i żadną miarą nieprowincjonalnych. Ustala powody ich widmowej obecności w nauce światowej (mechanizmy reprodukcji wiedzy, sukcesu w nauce, samokolonizacji).

Wydaje się, że zespołowi udało się wypracować zasady metodologiczne dla kulturowej historii wiedzy w humanistyce, scalające dotąd izolowane reguły historii idei, historii instytucji i biografii uczonych, które mogą funkcjonować wzorotwórczo. Nie powtarzają one wzorów zawartych w innych tego typu publikacjach polskich i zagranicznych (Petera Burke’a, Rensa Boda); uwzględniają bowiem – ze względu na specyficzny rozwój humanistyki polskiej – konteksty polityczne.

Spodziewany – a potwierdzony już recepcją publikacji zawierających wyniki cząstkowe realizacji projektu, zwłaszcza artykułów, które ukazały się  w renomowanych periodykach polskich (“Teksty Drugie”, “Pamiętnik Literacki”, “Zagadnienia Rodzajów Literackich”) i rezonansem dyskusji na konferencjach międzynarodowych (odnotowywaniem dokonań uczonych polskich nieobecnych dotąd w literaturoznawstwie światowym w tak renomowanym czasopiśmie, jak “Poetics Today”, w periodyku z IF “Die Welt der Slaven”) – wpływ przeprowadzonych i udostępnionych w formie publikacji badań powinien polegać na:

1/ rewizji wartości i pozycji nowoczesnego literaturoznawstwa polskiego – dotąd marginalizowanego w skali tak polskiej, jak międzynarodowej, a wywołującego od kilku lat coraz intensywniejsze zainteresowanie, rosnące jak wiele wskazuje nie bez udziału zespołu grantowego, wygłoszonych referatów i opublikowanych prac;

2/ wprowadzeniu “Polish theory” do obiegu międzynarodowego;

3/ wzmożeniu współpracy – rozpoczętej w latach 20. XX wieku i prowadzonej intensywnie w latach 50. – 70., od lat 80. jednak wyraźnie słabnącej – z badaczami z region Europy Środkowej i Wschodniej (do uznania potrzeby intensyfikacji tego współdziałania i jego już dobrych rezultatach uprawniają panele zgłoszone przez członków zespołu grantowego na konferencjach międzynarodowych w Pradze, Moskwie, Brnie i Rydze, bardzo dobrze przyjęte, a także referaty wygłaszane  przez indywidualnych członków zespołu, które zaowocowały wymianą naukową (z Uniwersytetem Karola, z Uniwersytetem w Chengdu);

4/ zainicjowaniu badań nad historią nowoczesnego literaturoznawstwa (dotąd opisywanego jedynie do r. 1939) i, szerzej, historią nowoczesnej humanistyki w Polsce – być może na zasadach historiozoficznych i według kryteriów zaproponowanych w publikacji. Zasady te współbrzmią z przyjmowanymi w najważniejszych ośrodkach światowych (Max-Planck Institute für Wissenschaftsgeschichte, Zentrum Geschichte des Wissens w Zurychu, Society for the History of Humanities w Chicago), ale je modyfikują z uwagi na specyfikę humanistyki polskiej;

5/ podjęciu zaproponowanej nowej konceptualizacji “nowoczesności”;

6/ weryfikacji rytmu procesu historycznego w literaturze i literaturoznawstwie – ku czemu skłania propozycja ujęcia tego procesu w trójfazowy dys-kumulatywny ciąg od Pierwszej Awangardy Literaturoznawczej (lata 20.-40. XX w.) przez Awangardę Drugą (lata 50.-80. XX w.) po Awangardę Trzecią (lata 90. XX w. – po rok w przybliżeniu 2017) i rozpoznaniu mechanizmu tego procesu jako dekanonizacji tzw. młodszej linii;

7/ uwrażliwieniu na konieczność ponownej lektury i przemyślenia rozpraw zarówno kanonicznych, jak zmarginalizowanych lub zapomnianych, w których – jak dowodzą publikacje – tkwią zarówno ważne inspiracje, jak i wskazania na obszary problemowe, jakoby dopiero odkrywane;

8/ zainspirowaniu do badań nad nowymi problematyzacjami literaturoznawstwa jako dyscypliny (np. przestrzenie teorii, kręgi zażyłości, wędrowanie teorii w czasie i przestrzeni, źródła wiedzy literaturoznawczej, mechanizm sukcesu i powstawania autorytetu w nauce);

9/ i do badań nad problematykami niewygodnymi (orientacje ideowo-polityczne w literaturoznawstwie polskim i środkowo-wschodnioeuropejskim; postawy nacjonalizmu i antysemityzmu vs. postawy transnacjonalizmu), które rzetelnie i z uwzględnieniem wielu kontekstów (generacyjnych, biograficznych, ekonomicznych) oraz fluktuacji takich postaw powinny dopełnić zarysowany w monografii i antologii pejzaż kulturowej historii nowoczesnego literaturoznawstwa i, szerzej, humanistyki ujętej w korelacji z różnymi rodzajami nauk i sztuk, z perspektywy komparatystycznej, regionalnej i europejskiej;

10/ rozbudzeniu potrzeby wypracowania nowego słownika terminów literackich – niepowielającego słowników istniejących, kierującego się zasadami historyzmu i użycia, który przyczyniłby się także do rozpoznania mechanizmów powstawania i osiągnięcia statusu terminu w humanistyce.

Adres książki na stronie wydawnictwa

Skip to content
escort bayan gorukle escort
escort bayan gorukle escort bayan
escort bayan escort bayan escort bayan escort bayan escort bayan alanya escort antalya escort eskişehir escort mersin escort alanya escort bodrum escort havalimanı transfer
canlı bahis yap kaçak iddaa oyna illegal iddaa oyna illegal bahis siteleri illegal bahis oyna bahis siteleri